Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Աղեքսանդր Ա. Ջուղայեցի

1908. Աւետիքի Նկարագիրը

Անհնար է որ պահ մը կանգ չառնենք յետահայեաց ակնարկ մը նետելու համար Աւետիքի գործունեայ և տառապագին անձնաւորութեան վրայ, որ միջոց մը Երկաթեայ Դիմակով (Masque de fer) մարդուն հետ շփոթուեցաւ, և որ 54 տարեկան մեռնելով երկարակեաց անձի մը գործունէութեան հռչակը, և զառամեալ ծերունոյ մը տկարութեան կերպարանը կը ներկայէ պատմութեան մէջ։ Աւետիք բացարձակապէս զոհ մը եղաւ մոլեռանդ լատինականութեան, որ Լատին կրօնաւորներէն արծարծուելով բոցավառ բորբոքուեցաւ Գաղղիական դեսպան Ֆէրիօլի սիրտին մէջ, որ իր իշխանաւոր դիրքին և նենգաւոր միտքին ոյժերը այդ նպատակին ծառայեցուց (§ 1853)։ Աւետիք հայադաւան եկեղեցւոյն հաւատարիմ պաշտպան, կատաղի հալածիչ մը չեղաւ, մանաւանդ թէ ճարտար դարձուածներով յաջողեցաւ նոյն իսկ Լատիններու հետ լաւ յարաբերութիւններ մշակել, և Ֆէրիօլը ստիպել իրեն ընթացքին վրայ նպաստաւոր վկայութիւններ տալու (§ 1856)։ Այդ կողմէն շատ աւելի բուռն գործիչներ եղան Եփրեմ Ղափանցին և Յովհաննէս Զմիւռնիացին, որոնք սակայն Ֆէրիօլի անգութ դավաճանութիւններուն չենթարկուեցան, և հնար չէ Աւետիքը կաթոլիկութեան ամենամեծ հալածիչը նկատել, և ըրած չարիքին փոխարէնը վրան հրաւիրած ըսել, ինչպէս հռոմէականք կ՚ուզեն ցուցնել։ Նոյն այն տարին որ Աւետիք կը վախճանէր, Ֆէրիօլ խնդութեան պատճառով հսկողութեան ներքև առնուած էր, պաշտօնը ուրիշի յանձնուած էր, և վերջապէս իբրև խելագար Փարիզ կը բերուէր, իր արծաթագին գեղուհւոյն՝ Եգերացի Այչէ աղջկան հետ (ԹՕԲ. 121), և այս բաւական է հաստատել թէ մոլեգնեալ միտքի մը գործ էր՝ Աւետիքի դէմ վարած անձնական թշնամութիւնը և վատ դաւաճանութիւնը, և թէ Աւետիք անպարտ զոհ մըն է կրօնական մոլեգնութեան։ Երբեք չենք ուզեր ըսել թէ Աւետիք ամէն մեղադրանքէ զերծ պաշտօնավարութիւն ունեցած ըլլալ, և համարձակ գրեցինք Երուսաղէմի պատրիարքութիւնը իր վրայ դարձնելուն անտեղութիւնը (§ 1857)։ Հնար է փառասիրութեան և շահասիրութեան ստգտանքներ ալ ընել իր գործունէութեան ինչ ինչ կէտերուն վրայ, սակայն Աւետիքի դէմ ըլլալիք մեղադրանքներ շատ կը նուազին, թերևս կանյայտանան, իր հակառակորդ Լատիններուն և լատինամիտներուն՝ նենգաւոր և դաւաճան արարքներուն բաղդատութեամբ։ Աւետիքի զօրաւոր հոգի մը ըլլալուն փաստերը, իր պաշտօնական գործունէութենէն աւելի, կրնանք քաղել իր տառապագին կեանքին մէջ թողած յիշատակարաններէն, որոնց մէջ ակներև են հանդարտ միտքի և կշռադատ խելքի և աննկուն սիրտի արտայայտութիւնները, որով չորս տարիէ աւելի անտանելի խոշտանգանքներու ներքև իր ուղղութեան մէջ կրցաւ տոկալ։ Նկատի առնելով իրեն շուրջը կազմուած աշխարհէ անհաղորդ և անծանոթ վիճակը, իրեն վրայ ճնշող ճարտար բռնադատութիւնները, իրեն կրած անտանելի տուայտանքները, և վերջապէս խօթագին և անբժշկելի ախտաւոր վիճակը՝ որ բազմաչարչար կացութեան հետևանքն էր, մենք պիտի չկարենանք ծանրանալվերջին պահուն հռոմէադաւանութեան զիջանելուն վրայ ալ։ Իրմէ մնացած յիշատակարանները որ հրատարակուած են, շատ ևս իրմէ գրաւեալ անտիպ թուղթեր, բանաստեղծութիւններ, աղօթքներ, աղերսագիրեր, կոնդակներ, որոնք ժամանակին լոյս կը սփռեն, և երկու հատոր գիրքի նիւթ կը մատակարարեն (74 ԱՐՐ. 36), և ցուցնեն թէ ուշիմութեան և արիութեան հետ բաւական մշակելու միտքի ալ տէր անձ մըն էր Աւետիք Եւդոկիացի պատրիարքը, լաւագոյն բախտի և փառաւոր վախճանի արժանաւոր անձ մը, որուն սակայն չժպտեցյաջողութեան բախտը, և չկրցաւ ազատաբար արդիւնաւորել իր կարող ձիրքերը։ Անցողակի յիշենք, որ Աւետիքը Վեղարակիր Փրանկիսկեանց իրեն վրայ խնամ և սէր ցուցնելէն, և անոնց խստակրօն վարքէն շինուելով, ի յուշ իւր դարձած և ապաշխարեալ այնոցիկ կրօնաւորաց միաբանութեան մտած ըսելը (ՉԱՄ. Գ. 748), պարզապէս հռոմէականութեան յերիւրուած մըն է, որով զբաղիլ իսկ չարժեր։

« 1907. Աւետիքի Մահը   |   1909. Երուսաղէմի Կացութիւնը »
© Gratun.org