Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Աղեքսանդր Ա. Ջուղայեցի

1910. Ամրտոլի Ուսումնարան

Այդ միջոցին յանկարծ Կ. Պոլիս կու գայ նոր անձնաւորութիւն մը, որ սահմանուած էր մեծ և օգտակար դեր մը ունենալ Կ. Պոլսոյ պատրիարքութեան պառակտեալ և խանգարեալ կացութեան վրայ։ Յովհաննէս Բաղիշեցի վարդապետն էր, աւելի ծանօթ Կոլոտ մականունովը։ Յիշած ենք իր կարգին Բաղէշի քաղաքին ծայրը, Խոցելով գետակի եզերքը գտնուող՝ Ս. Կարապետ Ամլորդի, և կամ ժողովրդական հնչումով Ամրտոլի վանքը, որ Գրիգոր Տաթևացիի ժամանակէն սկսաւ ուսումնական փայլ մը ստանալ Դանիէլ ճգնաւոր վարդապետէ սկսելով, և որուն յաջորդութիւնը հասաւ մինչև Բարսեղ Գաւառացի (§ 1710) կամ Աղբակեցի (ԿՈԼ. 147), որ նոր զարկ մը տուաւ Բաղէշի ուսումնարանին, զոր դասատուն (ԿՈԼ. 2) կամ համալսարան (ԿՈԼ. 142) կը կոչեն իւրայինք, հարկաւ արտաքին ուսմանց պարապելնուն պատճառով։ Բարսեղ Գաւառացիին 1615-ին յաջորդեց Ներսէս Մոկացի, որ ետքէն Մեծ-Անապատը փոխադրուեցաւ (§ 1711), և որոշակի չենք գտներ անոր յաջորդը կամ յաջորդները, միայն գիտենք որ իբր երեսուն տարի ետքը, այսինքն ԺԷ. դարուն երկրորդ կէսին կը փայլէր Վարդան Բաղիշեցի վարդապետը, որ նշանաւոր էր իր ժամանակին և ընտիր աշակերտներ հասուցեր էր, որոնց մէջ աւելի նշանաւոր հանդիսացան Գրիգոր Շիրուանցի և Յովհաննէս Բաղիշեցի։ Վարդանի հռչակը մեծ էր, և Ամրտոլ շինութիւններով և մատենադարանով ճոխացաւ (ԿՈԼ. 3), բայց դժբախտաբար մանրամասն տեղեկութիւններ չունինք իր գործին սկսելուն, և արտադրած արդիւնքներուն վրայ, իր աշակերտներն ալ երախտապարտ գովեստներ ունին, առանց կենսագրական տեղեկութիւններու։ Որչափ ալ երկար ենթադրենք Վարդանի գործունէութիւնը, հնար չէ Ներսէս Մոկացիի յաջորդած յաջորդած ըսել, և ոչ ալ գիտենք, թէ քանիներ և որոնք եղած են երկուքին մէջտեղ։ Վարդան վախճանեցաւ 1705-ին յիջման աւուր Լուսաւորչին ի Վիրապն Խոր (ԿՈԼ. 147), այսինքն է մարտ 24-ին, և Բարսեղի մօտը թաղուեցաւ Ամրտոլու եկեղեցւոյն ատեանին վրայ (ԿՈԼ. 3), բայց յաջորդութիւնը խնդիրներու տեղի տուաւ, և ներքին գժտութեանց պատճառ եղաւ, որով երկու ընտրելագոյն աշակերտներ, Գրիգոր և Յովհաննէս, ստիպուեցան իրենց սիրեցեալ համալսարանը թողուլ, և զանազան վանքեր տեսնալու համար Ապահունիք, Վաղարշակերտ, Վիշապաձոր և Հոռոմոսի վանք հանդիպելէ ետքը, Գլակայ Ս. Կարապետի վանքը հաստատուեցան, առաջնորդ Կարապետ եպիսկոպոսի խնդրանօք և պաշտպանութեամբ։ Այս թուականէն սկսաւ Գլակայ մայրավանքին վերաշինութեան և վերակենդանութեան նոր շրջան մը, սակայն քանի մը տարուան շինութիւնները մէկէն հիմնայատակ քանդուեցան 1709-ին ի Մեծահրաշի կիրակէոջն (ԿՈԼ. 158), այսինքն յունիս 5-ին տեղի ունեցած երկրաշարժէն։ Պէտք եղաւ նորէն վերսկսիլ վերաշինութիւնը, և յաջողեցան կանգնել զկաթողիկէն գեղեցկաքանդակ յօրինմամբ, և գաւիթ կամարակապ, զանգակատուն կաթողիկեայ, և բնակութեան սենեակներ (ԿՈԼ. 162)։ Նոյն միջոցին Կարապետ եպիսկոպոսի վախճանելուն, Գրիգոր Շիրուանցի վանահայրը ընտրուեցաւ, և Յովհաննէսին հետ գործին հետևեցաւ, միայն թէ մեծագումար պարտքի տակ ինկան։ Այս պատճառով Յովհաննէս 1712-ին հանգանակութեան ելաւ և շրջաշուրջն ճամբորդութեամբ, գոհացուցիչ արդիւնք ունեցաւ հանդիպած քաղաքները, մինչև որ Կ. Պոլիս 1712-ին վերջերը։ Սահակ պատրիարքի պաշտպանութեամբ, այնտեղէն ալ շուտով և լիալիր արդիւնքներ ունեցաւ, որովք և ազատեցաւ սուրբ վանքն Գլակայ ի բազմատոկոս պարտուցն (ԿՈԼ. 163)։ Կոլոտի դէպի Կ. Պոլիս եկած պահուն, ուրիշ վարդապետներ ալ ուրիշ կողմեր հանգանակութեան ելած են, որոնց մէջ կը յիշուին Աբրահամ Խոշաբեցի Ներսէս Ծերունի, և ուրիշ Յովհաննէս մը (ԿՈԼ. 164)։

« 1909. Երուսաղէմի Կացութիւնը   |   1911. Կոլոտ Յերուսաղէմ »
© Gratun.org