Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Աստուածատուր Ա. Համատանացի

1918. Աստուածատուր Ընտրուած

Երբոր Մովսէս վճռական կերպով ընտրութենէն հրաժարեցաւ, Մայրաթոռոյ միաբաններ պարտաւորուեցան ուրիշի վրայ դարձնել աշուընին, բայց նորէն Ջուղայի միաբաններէն չհեռացան, և վերև յիշուած Ս. Ամենափրկչի միաբան երկու եպիսկոպոսներէն Աստուածատուրը (ՏՅՈ. Բ. 51) յառաջ կոչեցին, հարկաւ նոյն իսկ Մովսէսի յանձնարարութեամբ, և ըստ այսմ անոր վրայ կատարուեցան պաշտօնական գործողութիւնները, և նա պետական հաստատութիւնն ալ ընդունելով Էջմիածին եկաւ 1715 մայիս 7-ին (ՉԱՄ. Գ. 768), որ է Յինաց երրորդ շաբաթ օրը՝ և գուցէ յետագայ օրն ալ Կարմիր կիրակէին օծումը ստացաւ (ՇԱՀ. Ա. 225)։ Աստուածատուր Համատանացիի նախընթացին վրայ բնաւ տեղեկութիւն չունինք, և պիտի չկարենանք արժանապէս ներկայել։ Իր պաշտօնավարութեան ընթացքին մէջ՝ գրաւած աթոռին անարժան չգտնուեցաւ։ Երեւանեցին կը յիշէ զայն իբր այր հեզաբարոյ և հոգելի, շնորհաշատ և գեղեցկատես, ջերմեռանդ և արտասուիչ, որ արար զբաղում բարերարութիւնս և զտառապանս (ՋԱՄ. 27)։ Իր ձեռամբ կատարուած մայրտաճարի նորոգութիւններէն կը յիշուին, Իջման տեղւոյն մարմարեայ շինուիլը, որ կը ցուցնէ թէ այնպէս չէր Եղիազարի նախնական շինութիւնը (§ 1810), աւագ խորանի նորոգութիւնը, եկեղեցւոյ սիւներուն վերաշինութիւնը, և գետնին սալայատակուիլը, տնտեստունի շինուիլը, և անոր մէջ ջրհոր բացուիլը, ինչպէս նաև կալուածներէն մի մասին պետական վաւերագիրերով ապահովուիլը (ՋԱՄ. 28)։ Աստուածատուրի այդ շինարար գործերը կը գրաւեն անոր հայրապետութեան առաջին հինգ տարիները մինչև 1720, զի այնուհետև պատերազմական շեփորները հնչեցին, և դրացի բանակներ իրարու դէմ ելան, և Էջմիածին ալ նեղուեցաւ ու տառապեցաւ, ինչպէս հետզհետէ պիտի պատմենք։ Աստուածատուրի դաւանական ուղղութեան մասին ալ սովորական յանգերգը կը կրկնուի, թէ 1717-ին պապին գրեաց զթուղթ հնազանդութեան իւրոյ և զմեծ զովասանս սուրբ եկեղեցւոյն Հռոմայ, սակայն միայն մէկ մը այս յիշատակութիւնը կընէ (ՊԷՃ. 263), և ուրիշ հռոմէական գրիչներն ալ չեն համարձակիր կրկնել, որով կասկածելի կը դառնայ սոյն մէկին գրածը։ Պատճէնն ալ մէջտեղ չկայ՝ որ բուն պարունակութիւնը գիտնայինք, և եթէ գրած է, հաւանաբար Աղեքսանդրի գանգատին (§ 1897) կրկնութիւնն է Լատին քարոզիչներու դէմ, և եթէ մէջը գովասանքի խօսքեր կան՝ դաւանական նշանակութիւն չեն ունենար։ Իսկ հնազանդութիւն ըսուածն ալ՝ իր անձը նուաստացնող և դիմացինը բարձրացնող խօսքեր կըլլան, ինչպէս նման պատճէններու մէջ կը տեսնենք։ Կը գտնուի նաև 1718 յունիս 19-ին Աստուածատուրէ գրուած կոնդակ մը Վենետիկ գտնուող Ջուղայեցի և ուրիշ վաճառականներուն, որ Էջմիածինի համար, քանի մի բեռ կանթեղ, ջամ և այլ շուշեղէն հոգան (ՏԱՇ. 1030), որուն մէջ բնաւ Հռոմի կամ հռոմէականութեան պատկանող խօսք չկայ։ Դառնանք նորէն Կոստանդնուպոլիս։

« 1917. Մովսէս Ջուղայեցի   |   1919. Լատինամիտ Ջանքերը »
© Gratun.org