Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Աստուածատուր Ա. Համատանացի

1924. Երուսաղէմի Աթոռը

Այսպէս որոշուեցաւ Յովհաննէս Կոլոտի պատրիարքութիւնը՝ միայն Կ. Պոլսոյ աթոռին անունով, երբ տակաւին լոկ վարդապետ և 37 տարեկան էր (ԿՈԼ. 15)։ Ինքն՝ Կոլոտ ալ Երուսաղէմի՝ պատրիարքութեան համար առաջարկեց Գրիգոր եպիսկոպոս Շիրուանցին, իր հոգեհարազատ և հայրապատիւ ընկերակիցը, որ Մշոյ Ս. Կարապետի առաջնորդն էր (§ 1910), և բնաւ անցուդարձէն տեղեկութիւն չունէր։ Ըստ այսմ ամենայն ինչ սիրով և համերաշխութեամբ հաստատուելէ ետքը, Խաչվերացի շաբաթապահքին ուրբաթ օրը Կոլոտի պատրիարքութիւնը հռչակեցին և առժամոյն նստուցին յաթոռն Կոստանդնուպոլսոյ, և յաջորդ շաբաթ օրը, որ էր տօն սրբոյ Յարութեան և Գողգոթային, այսինքն Խաչին նախընթաց նաւակատեաց օրը, տօնական պատարագին յիշատակութեան ատեն, Կոլոտի տուած հրահանգին համեմատ, ժամարարը բաժանաբար յիշեց Երուսաղէմի պատրիարք Գրիգորը և Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարք Յովհաննէսը, մինչ այն ատեն սովորութիւն եղած էր Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարքը երկու աթոռներով միանգամայն յիշել։ Այդ օրէն կը սկսի Երուսաղէմի պատրիարքներուն զատաբար Կ. Պոլսոյ պատրիարքութեան վիճակներուն մէջ յիշատակուիլը, որ ոչ իրաւունքի կամ իշխանութեան ունի, այլ միայն պատմական եղելութեան մը հետևանքն է. Երուսաղէմի աթոռին ալ Կոստանդնուպոլսոյ աթոռէն առաջ յիշուիլը՝ պարզապէս Կոլոտի կողմէն իր հայրապատիւ ընկերակցին հանդէպ մեծարանքի ցոյց մըն էր, ապա թէ ոչ իրաւասութեան կանոնով, տեղական իշխանութիւններ և ուղիղ գերիշխանութիւններ նախապատուութիւն կը վայելեն։ Բայց սկսուած սովորութիւն մը կը շարունակէ, և շարունակելով օրէնք կը դառնայ։ Այդ նշանաւոր եղելութեանց թուականը 1715 յիշուած է (ՍՐԳ. ), իսկ ամսաթիւը Հաննա պատմագիր սեպտեմբեր 12, և սեպտեմբեր 13 կը դնէ (ՀՆՆ. 139), սակայն եօթնեկի և տօնի օրերը 1715-ին սեպտեմբեր 9-ին և 10-ին կը պատասխանեն, և պատմագիրը կամ ընդօրինակիչը թիւրիմացութեան ինկած պիտի ըսենք։ Ուրիշի կողմէն ալ սեպտեմբեր 16-ին և 17-ին տանելու ուղղութիւնն ալ (ՉԱՄ. Գ. 772), տօնական յիշատակին չի յարմարիր։ Պատրիարքութեանց բաժանումը խնդութեամբ ընդունուեցաւ ժողովուրդէն, որ երկու նորընտիրներուն ստանձնած ծանր բեռը նկատի տօնելով կը մաղթէր. Տէր օգնեսցէ նոցա (ՀՆՆ. 139)։ Գանձակեցիի ընթացքին մասին հետևանք Չամշեանի և ուրիշներու գրածին (01 ՕՐԱ. 128), և կամաւ հրաժարիլը գրեցինք (1923)։ Սակայն Երուսաղէմի նոր պատմագիրը, չենք գիտեր ուստի քաղելով կը գրէ, թէ Գանձակեցին Պարսկաստան փախած ատեն ձերբակալուեցաւ և բանտարկուեցաւ, և Կ. Պոլսոյ պատրիարքութենէն զրկուեցաւ բայց Երուսաղէմի պատրիարքութիւնը վրան մնաց, որով չարչարեաց զաղքատս, եկեր և վատնեաց զինչս և զըստացուածս եկեղեցեաց և վանօրէից, մինչև որ դատապարտեցաւ ի պատիժ պատուհասի (ԱՍՏ. Ա. 440)։ Մեր տեսութեամբ թիւրիմացութեան հետևանք պէտք է ըսել այս դարձուածը, որովհետև Հաննա որ ականատես և գործակից էր, այդպիսի պարագաներէ տեղեկութիւն չունի, Երուսաղէմի ինչքերուն նոր վատնող մը չի ճանչնար, թող որ անիմանալի է Կ. Պոլսոյ աթոռէն գահընկեց եղած և բանտարկուած պատրիարքին Երուսաղէմի աթոռը կարենալ պահելը և անով զեղծանիլը։ Ուստի անհնար կը տեսնենք կարևորութիւն ընծայել այդ վերջին պատմութեան։

« 1923. Կոլոտ Պատրիարք   |   1925. Պետական Վաւերացում »
© Gratun.org