Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Աստուածատուր Ա. Համատանացի

1929. Աղուանից Գործերը

Պարագաները կարծես թէ իրար կը մղէին։ Ճիշդ 1717-ին էր որ Աֆղաններու շարժումը բուռն յարձակողականի ձև կառնէր, և Միր-Վէյս որդւոյն Միր-Մահմուտի հետ, սահմանակից իշխաններն ալ համախմբած, Պարսից վրայ կը քալէր, մինչ շահ Հիւսէյինին մեղկացած և ապիկար կառավարութիւնը, ի զուր կը ջանար արշաւանքին առջևն առնուլ։ Թէպէտ և մասնաւոր յաջողութիւններ կունենար, այլ իսլամական երկու երկու աղանդներու մրցումը հետզհետէ կընդարձակուէր։ Երբ Սիւննիներու մէկ ճիւղը՝ այսինքն աֆղանիստանի և Պելուճիստանի բնակիչները՝ Արևելքէն կու գային Շիի Պարսիկներու դէմ, հարաւէն ալ Քուրրդեր, և հիւսիսէն Լէզգիններ 1718-ին կարշաւէին Պարսկական գաւառները, և կողողէին Սալմաստն ու Համատանը, ու բովանդակ Արարատը և կը դիմէին դէպի Ասպահան։ Տագնապալից կը դառնար Հայերուն կացութիւնն ալ Էջմիածինի և Աղուանից կաթողիկոսական վիճակներուն մէջ հաւասարապէս։ Եսայի, որ շարժումի գաղափարներով վառուած էր, ինքն ալ զգաց որ արկածախնդիր կերպեր կրնան վնասակար ըլլալ, ուստի մէկ կողմէն յատուկ պատուիրակով Մինասին կը յանձնարարէր մեծ զգուշաւորութիւն (ԼԷՕ. Բ. 293), և միւս կողմէն 1719-ին անձամբ Էջմիածին գալով և խոստովանելով զյանցանս իր՝ Աստուածատուրի հետ կը հաշտուէր, և նորէն Շիրուանի նահանգին իրաւասութեան և իրաւունքներուն համար կաթողիկոսական կոնդակ կ՚ընդունէր Աստուածատուրէ։ Բայց այս անգամ Շիրուանցիները կը դժկամակէին յայտարարելով, թէ մեք Էջմիածնի եմք վիճակ, Գանձասարու ոչ ունիմք զպարտս (ՋԱՄ. 84)։ Եսայի 1720-ին կրկին Էջմիածին կը դառնայ այդ դժուարութիւնը վերցնելու, և Աստուածատուր երկրորդ կոնդակով առաջին որոշումը կը հաստատէ, և ժողովուրդին միտքը բուժելու համար կը հաւաստէ, թէ Եսայի վերադարձաւ առ մեզ ի հնազանդութիւն, վասն որոյ և մեք վերանորոգուեցաք զվաղեմի հայրական սէրն մեր։ Մանաւանդ թէ նկատի առնելով Գանձասարի աթոռին կարօտութիւնը, և ուզելով զայն զօրացնել Խաչէնի հակաթոռ Ներսէսի դէմ, Կենջայու այսինքն Գանձակի վիճակն ալ Եսայիի կը թողուր, և Նախիջևանի, Ագուլիսի, Ղափանի և Տփղիսի վիճակներուն վրայ ալ ժողովարարութեան կոնդակ կու տար (ՋԱՄ. 84)։ Սակայն այս միջոցին բաւական չէին կացութիւնը բարւոքել։ Աղուանք ոտնակոխ եղած էին Լեզգիներու անգութ արշաւանքին և անողորմ յուղկահարութեան երեսէն։ Խաչէն աւերակ կը դառնար, Եսայի Գանձասարը կը թողուր և լեռ կը քաշուէր, Գանձակ ոտնակոխ կ՚ըլլայ, որչափ ալ Վախտանգ Վրաց իշխանը իր մասին, և Արցախի իշխաններ իրենց կողմերուն պաշտպանութեան միջոցներու ալ կը դիմէին։ Ասոնք գիրի մը մէջ կը պատմեն, թէ անճար մնալով ձեռս տուաք միմեանց, 10 և 12 հազար մարդ ժողովեցանք, պատերազմ մտանք, և իբր հրամանատարներ կը յիշուին Եսայի կաթողիկոսը, Շիրուան Պարտնայու կամ Պարտաւցին, Սարգիս Չարայպերթու կամ Ջլաբերդցին, և Յովսէփ ի Գանճայու կամ Գանձակեցին (ԵԶՆ. 341)։ Սակայն իրական արդիւնք մը յառաջ չի գար, և երկրին աւերումը չի դադարիր, զի զանազան կողմերէ Պարսիկներուն վրայ յարձակողներ, թէև իրարու ոյժ կու տային իրենց համամիտ ուղղութեամբ, բայց իւրաքանչիւր ճիւղ առանձին առանձին կը գործէր։

« 1928. Նեղութեանց Դէմ Ճիգեր   |   1930. Աֆղաններու Զօրանալը »
© Gratun.org