Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Աստուածատուր Ա. Համատանացի

1934. Կոլոտի Ձեռնարկները

Մինչև 1725 հասնող հնգամեայ մէջ Յովհաննէս Կոլոտ պատրիարքին գործունէութեան ալ մէկ մասը նորէն Երուսաղէմի նուիրուած էր, շարունակելով անոր օգտին բացուած հանգանակութիւնները, և մանաւանդ քաջալերելով կարող և բարեպաշտ դասակարգին ուխտագնացութիւնը։ Կոլոտի այդ մասին ստացած յաջողութեան կարգին պիտի յիշենք Երուսաղէմի Ս. Յարութիւն տաճարին նորոգութեանց համար պետական արտօնութիւնը։ Առաջին քայլը Գաղղիական Պօննաք դեսպանն էր առած, արտօնութիւնը ստանալով Լատինացւոց մասին համար (ԺՈՒ. 329), որուն հետևեցան Յոյներ և ել հրաման յարքունուստ այլոց ազգաց քրիստոնէից, այսինքն Յունաց և Լատինացւոց, իսկ Հայոց մասին համար բան մը ըսուած չէր։ Կոլոտ յաջողեցաւ յատուկ հրամանագիր ստանալ, որով կարենար կատարուիլ նորոգութիւնն բաժնի ազգիս մերոյ (ՀՆՆ. 146), և գործին ձեռնարկեց Հաննա՝ դեռ Շղթայակիրը չհասած։ Կոլոտ մայրաքաղաքի եկեղեցիներուն վրայ ալ յատուկ մտադրութիւն դարձուց, և հրկիզեալ մայրեկեղեցւոյն շինութենէն ետքը (§ 1929), ձեռք զարկաւ Սամաթիոյ Ս. Գէորգ, և Օրթաքէոյի Ս. Աստուածածին եկեղեցիներուն։ Բայց Կ. Պոլսոյ պատրիարք եղողին ժառանգական աշխատութիւնը՝ կաթոլիկական կուսակցութեան խնդիրն էր, որ գայթակղութիւն եղած էր և էր և պիտի ըլլար տակաւին Հայութեան ծոցը։ Կոլոտ ոչ բուռն ընդդիմացող մըն էր Եփրեմի և Աւետիքի տեսակէն, և ոչ անձնական շահու տեսակէտէն զիջանող մը Գալուստի և Մարտիրոսի նման։ Նա կ՚ընդունէր թէ լաւ բաներ կը գտնուին օտար եկեղեցեաց մօտ, մանաւանդ բարեկարգութեան և կարգապահութեան տեսակէտէն, զորս իւրացնել չէր խղճեր (ԿՈԼ. 58)։ Բայց այս պատճառով չէր զիջաներ երբեք հայադաւանութեան սկզբունքէն շեղիլ, և կը յուսար որ քաղցր կերպեր և համոզիչ միջոցներ պիտի կարենան համաձայնութիւն գոյացնել։ Ուստի սկսաւ կաթոլիկական կուսակցութեան գլխաւորները իրեն մօտ հրաւիրել, անոնց ցուցնել իրենց օտարասիրութեան վտանգները, պետական շրջանակներուն կասկածները, յառաջ եկած և տակաւին հաւանական երևցող հետևանքները, որոնք ամէնքը հետևանք էին իրենց ազգային ուղղափառ եկեղեցին անարգելուն, և օտարադաւան եկեղեցիներ յաճախելուն։ Իբրև առաջին գործնական քայլ կ՚առաջարկէր, զի գոնէ յաւուրս տօնից և կիրակէից մի՝ անց արասցեն գալ յեկեղեցիս Հայոց։ Խոհական պատրիարքին իմաստուն խորհուրդները իրենց արդիւնքն ունեցան, զի հռոմէականներ ալ կը պատմեն թէ ազգայինք խոստացան յանձն առնուլ զխնդիր պատրիարքին, ինչ որ խափանած կ՚ըլլայ դժպհի պատահարները։ Սակայն կաթոլիկացեալներուն իսկապէս թշնամիները, զորս քահանայք իւրեանց կը կոչէ հռոմէական պատմագրողը, այսինքն են Լատին եպիսկոպոսը, Լատին աբեղաներ, Լատինաց մօտ կրթուած Հայազգիներ, և Լատինէ շահուած եկեղեցականներ չէին համակերպիր, և ազգայիններ արգելեալ լինէին կատարել զխոստումն (ՉԱՄ. Գ. 776)։ Կ՚արժէ անգամ մըն ալ դիտել տալ, թէ որո՞նք էին թշնամութեանց և հակառակութեանց և հալածանաց բուն սկզբնապատճառները։ Կոլոտ իր խոհականութեամբ տակաւին սպասէր տեսանել զկատարածն անհամաձայնութեանց, որոնք նոյնիսկ կաթոլիկամիտ կուսակցութեան ծոցը կը յուզուէին։ Երբ իր խոհականութիւնը տկարութիւն կարծուելով, իրեն դէմ կը գրգռուէր նախանձայոյզ կողմը, նա նորէն կը յորդորէր ըսպասել՝ մինչև գտցուք ասէ՝ ելս իրացդ առանց վրդովման ազգիս։ Յատուկ պատուիրակ մըն ալ կը յղէր Լատին եպիսկոպոսին որ զսպէ իրեններուն կրօնամոլ ընթացքը, բայց այդ միջոցին ալ անօգուտ կը դառնար (ՉԱՄ. Գ. 776)։

« 1933. Շղթայակիր Յերուսաղէմ   |   1935. Կոլոտի Գործերը »
© Gratun.org