Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Աստուածատուր Ա. Համատանացի

1935. Կոլոտի Գործերը

Սակայ երկայամտութիւնն ալ իրեն չափն ունի, և Կոլոտ ալ ստիպուեցաւ յայտարարել, թէ լցաւ արդ չափ ժամանակի։ Երբ տեսաւ որ իր խոհականութիւնը գայթակղութեան առիթ պիտի ըլլար, և ինքն ալ պարտաւոր պիտի սեպուէր կառավարութեան աչքին, իբր օտարներու ձեռնտու և օտարասիրութեան հովանաւոր. երբ տեսաւ, կ՚ըսենք, որ օտարամիտներ ոչ ոք է որ լսէ նմա, և իրենները խմբովին բռնադատէին զնա յոյժ, հարկադրուեցաւ պէտք եղած բացատրութիւնը տալ կառավարութեան, թէ կաթոլիկութեան հետամուտ եղողներ ունին իւրեանց ի ծածուկ առաջնորդ յազգէ Ֆրանկաց, և մերժեն զհրամանս իմ, և նմա հնազանդին։ Այդ հիմամբ կառավարութիւնը հրամայեց այդ կուսակցութիւնը զսպել և ջնջել, գլխաւորները ստիպել և պատմել, մինչև իսկ ոստիկանական հսկողութիւն հրամայեց Լատին եկեղեցիներուն դուռները, հոն մտնողները քննելու, և գաւառներն ալ շրջաբերականով հրաման տուաւ կուսակալներուն՝ միևնոյն զգուշաւորութիւնը ձեռք առնելու (ՉԱՄ. Գ. 776)։ Այդ եղելութեանց թուական կը ցուցուի 1720 տարին, որ է ըսել Շղթայակիրին Կ. Պոլիսէ մեկնելու միջոցին, երբ ազգը Երուսաղէմի տագնապալից խնդիրէն շունչ առնելով, կրցաւ իր ներքին գործերուն մտադրութիւն դարձնել։ Ժամանակակից յիշատակներ Կ. Պոլսոյ մէջէն հալածուածներու կամ բանտարկուածներու կամ պատժուածներու անուններ յառաջ չեն բերեր, և մեր կարծիքով ասիկա կը ցուցնէ թէ Կոլոտ խստութեամբ չմղեց պետական հրամաններուն գործադրութիւնը մայրաքաղաքին մէջ, և այդ պարագային ալ գործնական կերպով փայլեցուց իր ամոքիչ և խոհական ընթացքը։ Հռոմէականք քանի մը եկեղեցականներու անուններ յառաջ կը բերեն, իբր այդ առթիւ բանտարկուած (ՉԱՄ. Գ. 777), բայց ամէնքն ալ գաւառներու կը պատկանին, և անոնց մէջ ալ տանջուածի կամ պատժապարտի յիշատակ չկայ, և բոլորն ալ աւելի կամ նուազ տուգանքով ազատուած են։ Վեց նշանաւոր Բերիացիք իբր թիապարտ Կ. Պոլիս բերուելով, 4 օրէն տուգանքով մը թողուած են։ Քսանըվեց Կարնեցիք 2000 դահեկանով, և իբր հարիւր Կարնեցիք ալ 2500 դահեկանով ազատած կ՚ըսուին։ Երեք Կարնեցի քահանաներու վրայ աւելի խստութիւն ցուցուեր է, բայց վերջապէս անոնք ալ դրամով թողուեր են։ Երկու հարիւր իննսունուվեց Բասենցիներու նեղութիւն տրուեր է, մինչև որ 1200 դահեկան վճարեն։ Երկու Եւդոկիացի քահանաներու համար 1500 դահեկան վճարել հարկ եղեր է։ Նմանօրինակ եղելութիւններ կրկնուեր են Անկիւրիա, Ամիդ, Երզնկա, Բաբերդ և ուրիշ քաղաքներ, որոնք կը ցուցնեն թէ եպարքոսական հրամանը առիթ ընծայեր է կուսակալներուն քիչ մը դրամ շորթելու, որովհետև տուգանքի ենթարկուողներուն մէջ, ինչպէս ի Կարին, կաթոլիկութեան միտեալ չեղողներ ալ եղեր են։ Պահ մը ձերբակալութիւններ և տուգանքներ թուլցեր են, երբ կաթողիկոսութեան միտեալներուն գլխաւորներ, այլևս լատինական թելադրութիւններուն չ՚անսալու և օտարներու չհպատակելու համար կառավարութեան առջև յանձնառու եղեր են։ Բայց Լատին եկեղեցականներուն սադրանքները նորէն միտքերը կը պղտորեն, և պատրիարքարանի դէմ գրգռուելու առիթներ կը ստեղծեն, որով 1723-ին սկիզբները նորէն մասնաւոր խստութիւններ տեղի կունենան (ՉԱՄ. Գ. 779)։ Ինչ ալ ըլլայ յառաջ բերուած պարագաներուն իսկութիւնը, յայտնի կերպով կը տեսնուին, մէկ կողմէն Կոլօտ պատրիարքին խոհական չափաւորութիւնը, և միւս կողմէն Լատին և լատինամիտ եկեղեցականներուն մոլեռանդ ջանքը, և նոյն իսկ իրենց հետևողներուն վնասելու չափ առաջ նետուիլը։

« 1934. Կոլոտի Ձեռնարկները   |   1936. Մխիթար Ի Վենետիկ »
© Gratun.org