Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Աստուածատուր Ա. Համատանացի

1936. Մխիթար Ի Վենետիկ

Մխիթար Սեբաստացի վարդապետը, արդէն հռոմէականութեան հպատակած և աբբահայր կոչուած, Մեթոնի մէջ կը գտնուէր համեմատաբար խաղաղիկ վանականութեան մը գլուխը (§ 1893), որ տակաւին ուսումնականութեան հետևող մարմին մը չէր կրնար ըսուիլ, քանի որ այդ նպատակին չէին նպաստէր ոչ Պեղոպոնէսի միջավայրը, և ոչ ալ իր հետևողներուն յառաջացեալ տարիքը (ՄԽԻ. 250)։ Բայց այդ պիտի չըլլար Մխիթարի վերջնական դադարը, և անգամ մը դէպի Արևմուտք քայլերը ուղղած, պիտի մղուէր մինչև անոնց կեդրոնը։ Օսմանեան բանակին արշաւանքին առաջին շռինգը շարժման մէջ դրաւ Մխիթարը, որ Օսմանեան երկրէն փախստական՝ չէր կրնար Օսմանցոց պաշտպանութեան վստահիլ։ Առաջին գործէն եղաւ իրեն հետ եղող ինը դպիրները քահանայ օծել տալ Լատին եպիսկոպոսի ձեռնադրութեամբ 1714 դեկտեմբերին (ՄԽԻ. 256), և ետքէն Վենետիկեան կուսակալին հետ բանակցիլ Վենետիկ փոխադրուելու միջոցներուն վրայ։ Իրեններէն վեցը՝ Ղազար Ակնեցի փոխարքայի գլլխաւորութեամբ Մեթոն թողլով ինքն տասնումէկ ընկերներով 1715 մարտ 1-ին Մեթոնէ կը մեկնի՝ տակաւին Օսմանեան արշաւանքը չսկսած (§ 1922), և ծովազանց ճանապարհորդութեամբ ապրիլի սկիզբը Վենետիկ կը հասնի, և արգելարանի քառասնօրեան լրացնելով մայիսի կէսին քաղաք կը մտնէ, և յատուկ վարձուած տուն մը կը հաստատուի (ՄԽԻ. 272)։ Վենետիկ շատոնց Հայ գաղթականութիւն մը ունէր՝ որուն գլուխը կը գտնուէր այն ատեն Խաչատուր Կարնեցի վարդապետը, նա ալ Կ. Պոլիսէ փախստական։ Վենետիկ 1512-է սկսելով հայերէն տպագրութեանց տեղը եղած էր ընդհատ շարունակութեամբ ուսումնական զարգացման միջոցները ունէր առատապէս՝ դարուն պահանջին համեմատ, Արևելքի հետ յարաբերութեանց գլխաւոր կեդրոնն էր, և օտարներն ընդունելու և պաշտպանելու աւանդական զգացում մը կը տիրէր։ Վենետիկ ուրեմն լաւագոյն միջավայրն էր, ուր ուսումնական զարգացման հետամուտ Արևելցի մը, և իր ազգին համար աշխատելու մտադիր Հայազգի մը, կրնար ամէն դիւրութիւններ գտնել իր նպատակին հետևելու համար։ Եթէ Մխիթարի ձեռնարկը այդ ճիւղին վրայ ամփոփենք, պէտք է ըսել, թէ այդ տեղափոխութեամբ իսկապէս նա իր նպատակին ծառայած կըլլար, և այդ վայրկեանէն Մխիթարի ուսումնական ձեռնարկը տիրապէս իր հիման վրայ կը հաստատուէր։ Կ. Պոլիսէ և Զմիւռնիայէ փախուստներու ատեն, Մխիթար վարանոտ և անորոշ էր տակաւին, իսկ Մեթոնի մէջ հաստատուիլը կարծես թէ իր նպատակին ուրացումն էր։ Միւս կողմէն Արևմտեան գետնին վրայ, և Լատին կրօնամոլութեան շրջանակին մէջ, հնար չէր անկախ դիրքով մը տեղական յարաբերութեանց հետ շփուիլ և անոնցմէ օգտուիլ, և պէտք էր ըստ ամենայնի անոնց համակերպիլ, և Մխիթար՝ որ Մեթոնի մէկ լոկ անձնական պաշտպանութեան համար հռոմէականութեան հպատակած էր, այստեղ տեղական եկեղեցականութեան տարազն ալ ստանձնելով, և զգեստներու, կօշիկներու և գլխարկներու նիւթն ու ձևը անոնց նմանեցնելով (ՄԽԻ. 275), ստիպողական պայման մը կը կատարէր, որուն արդարացումը միայն ուսումնական զարգացման փաստին վրայ կը կայանայ։ Մեթոն մնացած եօթներէն մին հոն վախճանած էր, երկուքը պաշարումէն առաջ հեռացած, և չորսը Տաճկաց ձեռքը գերի իյնալով, Հայերու կողմէն փրկանքով ազատուած էին, և իրենցներուն միացած։ Մխիթարի և ընկերներուն վիճակը Վենետիկի մէջ լաւ էր շնորհիւ այն արգահատանքին , զոր Պեղոպոնէսի արկածեալ Հայազգիները կը ներշնչէին, ոչ միայն իրենց համազգիներուն, այլ աւելի օտարազգիներուն, որոնք ամէն կերպով կը փութային անոնց պէտքերը հայթայթել։

« 1935. Կոլոտի Գործերը   |   1937. Սուրբ Ղազար Վանքը »
© Gratun.org