Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Աստուածատուր Ա. Համատանացի

1938. Մխիթարի Ուղղութիւնը

Մենք առիթ ունեցանք Մխիթար Սեբաստացին ցուցնել իբրև իր հայրենաւանդ եկեղեցւոյն սիրայար, բայց և ուսումնական զարգացման բուռն հետապնդող մը. որ եթէ առաջին կէտը երկրորդին կը զոհէր, բայց և ստէպստէպ դժուարին կացութեան մէջ կը գտնուէր, զի չէր կրնար առաջինին խիղճը արմատաքի սիրտէն քանցել։ Այդ է պատճառը, որ Մխիթար յաճախ կը տեսնուի ինքն իրեն հակասող դիրքերու մէջ մերթ իբր անկեղծ հռոմէադաւան գովուած, և մերթ իբր հայադաւան ամբաստանուած պապութեան առջև։ Անդստին սկիզբէն՝ երբ 1717 սեպտեմբեր 20-ին Վենետիկ հաստատուելուն համար Հռոմի շնորհաւորութիւնները կ՚ընդունէր (ՄԽԻ. 305), միւս կողմէն կ՚ամբաստանուէր թէ իրեններ ուղիղ հռոմէականութիւն չեն քարոզեր (ՄԽԻ. 304). ուստի կը պարտաւորուէր քարոզութենէ ձեռք քաշել, և ինքն անձամբ Հռոմ երթալ իր անձը և իր միաբանները արդարացնելու համար։ Սուրբ Ղազարի մէջ հաստատուելէն քիչ օր ետքը 1718 մայիս 7-ին Վենետիկէ կը մեկնէր, և յունիս 2-ին Հռոմ կը մտնէր։ Դժուար չէր Հռոմի մէջ ուզուած արդարացումը պատրաստել բացարձակ համակերպութեամբ առաջարկուած պայմաններուն, և յօժարափոյթ արտայայտութիւններով յարգանաց և մեծարանաց, և Մխիթար զանց չըրաւ այդ միջոցները գործածել։ Խնդրոյ գլխաւոր նիւթ մըն էր այն ատեն կաթոլիկութեան յարողներուն Հայոց եկեղեցին դիմելու կամ երթալու խնդիրը, որ մինչև հիմա տեղի ունեցած բոլոր եղելութեանց ալ սկզբնապատճառն էր։ Հայ կաթոլիկներ յատուկ եկեղեցի չունէին, և Լատիններուն երթալը կառավարութեան կասկածներուն տեղի կու տար։ Հայ կաթոլիկներ պատրիարքարան չունէին, և օրինական խորհրդակատարութիւններ՝ որոնք քաղաքական կամ կենցաղական նշանակութիւն ունէին ազգահամարի տեսակէտէն, ինչպէս են մկրտութիւն ու պսակ ու թաղում, իրենց կողմէ չէին կրնար կատարուիլ և Լատինաց դիմելով օտար հպատակութեան ձև կը ստանային։ Ըստ այսմ անհրաժեշտ պահանջ մը կը դառնար, որ գոնէ այդ առիթներուն Հայոց եկեղեցին դիմեն անկաշկանդ։ Լատիններ կ՚ընդդիմանային բացարձակապէս, իսկ կաթոլիկ Հայեր հարկին հպատակելու պատրաստ էին, եթէ խիղճերնին պղտորող չըլլար։ Մխիթար և Խաչատուր պաշտպան կանգնեցան այդ միտքին, ինչպէս Մխիթարի վերագրեալ գրուածէն ալ կը տեսնուի (ՄԽԻ. 320)։ Խնդիրը Հռոմի ատեանն ալ ելած էր, ուր զիջողութեան գաղափարը յաղթեց, անշուշտ կաթոլիկութեան հրապոյրը ընդարձակելու համար։ Մխիթար յաջողութեամբ իր գործը վերջացնելով 1718 դեկտեմբեր 6-ին Հռոմէ մեկնեցաւ և 20-ին Վենետիկ հասաւ (ՄԽԻ. 323)։ Իսկ խնդիրին պաշտօնական որոշումը 1719 յունուար 12-ին տրուեցաւ Հռոմի հաւատաքննութեան ատեանէն, թէ Հայոց եկեղեցիները երթալը կը ներուի, զգուշանալով սուտ աղանդի, իրեն միտքով՝ հայադաւան եկեղեցւոյն, յայտարար գործերէ, և գայթակղութեան և հաւատքէ խոտորելով առիթներէ (ՄԽԻ. 321)։ Հռոմէական դարձուածներու պաշտօնական արտայայտութիւն մը, որ եթէ մէկ կողմէ գործնական լուծում մը կու տայ, միւս կողմէ կը դատապարտէ նախընթացաբար իր Լատին քարոզիչներէն ցուցուած աններողութիւնը, և անոնք պատասխանատու կը կացուցանէ կաթոլիկութեան պատճառով կատարուած արկածներուն։ Մխիթարի վանական հաստատութեան մասին այլևս շատ ըսելիք չունինք, զի ըսուելիքները անոր շարունակական ընդարձակման և զարգացման կը պատկանին, և նոր եղելութիւններ չեն ներկայեր։

« 1937. Սուրբ Ղազար Վանքը   |   1939. Անտոնեան Միաբանութիւն »
© Gratun.org