Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Աստուածատուր Ա. Համատանացի

1940. Անտոնեանք և Արծիւեան

Մուրատեան եղբարք, որ այլևս պաշտօնապէս Անտոնեան միաբաններ եղած էին, նոյն 1721-ին հիմնարկեցին իրենց վանքը Քրէյմ կոչուած տեղը, Ղոստա գիւղին մօտ, և Հայ եկեղեցի մը յանուն Ս. Փրկչի, և սկսան հետզհետէ բազմանալ թէ աշակերտութեան և թէ ապաստանի դիմող նոր հետևորդներով։ Արծիւեան առաջնորդին Բերիա մնալը երկար չեղաւ, զի Կոլոտի օրով տրուած նոր հրամանին հետևանօք, նա ալ 1720-ին աքսորուեցաւ Ավրատի կղզին (ԴԻԹ. 54. ), զոր յիշեցինք Աւետիքի աքսորին առթիւ (§ 1866)։ Բայց այդ աքսորն ալ երկար չեղաւ, զի Սիւրիկեան Տրիպոլիս Գաղղիական փոխ հիւպատոսն Դարպէ, եղանակը գտաւ իր երաշխաւորութեամբ Արծիւեանը իր մօտ պահելու, որ այդ առթիւ քաղաքին Մարոնի եկեղեցւոյն մէջ ձեռնադրութիւններ ալ կատարեց 1721 մայիսին, և քահանայութեան բարձրացուց Աբրահամ սարկաւագը, և Գէորգ Տէր-Բարսեղեան դպիրը որ Իսահակ կոչուեցաւ (ԱՆՏ. )։ Թէ Բերիացի Անտոնեան միաբանները իրենց առաջնորդին համար, և թէ Դարպէ փոխհիւպատոսը իր պաշտպանեալին համար, դիմումներ կը տեղեկացնէին Կ. Պոլիս անոր բացարձակ ազատութիւնը ստանալու։ Գաղղիական դեսպանատունն ալ իր միջնորդութիւնը կը սաստկացնէր, սակայն Կոլոտ պատրիարք հաւանութիւն կու տար միայն Երուսաղէմի վանքը փոխադրուելուն։ Ասոր վրայ Արծիւեան պաշտպանները՝ տեղական միջոցներով և ճարտար դարձուածներով կրցան զայն Երուսաղէմի վանքին տեղ Լիբանանի նորաշէն վանքը փոխադրել 1722 ապրիլին, ուր և մնաց այնուհետև երկար տարիներ։ Այդ պարագան է որուն վերագոյնդ կ՚ակնարկէինք (1939), թէ Արծիւեան վերջին և պատահական պարագաներէն օգտուելով կրցաւ ինքզինքը իբր Անտոնեանց միաբանութեան հիմնադիր կարծեցնել։ Եպիսկոպոսի մը և նոյն իսկ թեմակալ եպիսկորոսի մը ներկայութիւնը՝ պիտի յորդորէր բարեմիտ կրօնաւորները զայն պատուել և յարգել, և անոր հանդէպ համակրութիւն և հնազանդութիւն ցուցնել, ինչ որ կը քաջալերէր Արծիւեանի ձեռնարկու և մեծամիտ ընթացքը։ Արծիւեան իբրև Բերիոյ եպիսկոպոս, բայց Բերիայէ փախստական, հեռուէն կը կատարէր լատինամիտներու վրայ իր հովուական հսկողութիւնը՝ նոյն իսկ Անտոնեան միաբաններու միջնորդութեամբ, և գլխաւորապէս Յակոբ Մուրատեան, կամ պապենական կոչմամբ Յակոբ Յովսէփեան, և Իսահակ Տէր-Բարսեղեան կամ Բարսեղեան աբեղաներուն ձեռքով։ Իսկ վանքին մէջ՝ եկեղեցական հպատակութեան պահանջները՝ հետզհետէ գերագոյն դիրք մը տուին Աբրահամ Արծիւեանի, թէպէտև իւրացուցած կանոնադրութեան համեմատ, Հայ Անտոնեան միաբանութեան աբբահայրը՝ Աբրահամ Մուրատեան կամ Աթթարեանն էր, և Արծիւեան իսկ ճանչցած էր անոր պաշտօնը, և իբր թեմակալ հաստատած անոր իշխանութիւնը (ԱՆՏ. )։ Այս եղաւ պատճառը, որ ապագային խնդիրներու բացաւ Արծիւեանի յաջորդներուն և Անտոնեան միաբանութեան միջև (ԴԻԹ. 73)։ Լիբանանի մէջ հաստատուած Հայ վանք մը՝ ապաստանարան դարձաւ ամէն անոնց, մանաւանդ եկեղեցականներու, որոնք իրենց կաթոլիկութեան հակամիտութեամբը, կամ ուրիշ անձնական պատճառներով, Հայոց պատրիարքարանին առջև կասկածաւոր դառնալնուն համար՝ խոյս տալու և ապահով տեղ մը մնալու պէտքը կը զգային։ Կը յիշուի թէ Շղթայակիրը այդ պարագային մտադրութիւն դարձնելով, արգելած ըլլայ Քրէյմի վանքը նոյն իսկ ուխտագնացութեան անունով երթալը (ԱՆՏ. ), ուզելով առաջն առնուլ կաթոլիկական հրապուրանաց, որոնք Հայ եկեղեցական կարգաց հանդէպ թուլութեան, և օրինաւոր Հայ իշխանութեանց դէմ ըմբոստութեան քաջալերութիւն կ՚ընծայէին։

« 1939. Անտոնեան Միաբանութիւն   |   1941. Դաւիթ Բէգի Շարժումը »
© Gratun.org