Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Աստուածատուր Ա. Համատանացի

1941. Դաւիթ Բէգի Շարժումը

Ժամանակակից ցրուելուն եղելութիւնները քաղելէ ետքը, դառնանք նորէն Մայրաթոռոյ անցքերը պատմել, որոնք կապուած են Հայաստան հողի վրայ երեք տէրութեանց պատերազմներուն հետ (§ 1922)։ Հայեր՝ որ ամէն կողմէ յարձակումներու ենթարկուած էին, շփոթ և վարանոտ գիրք մը ունէին, չկարենալով երկու մահմետական տէրութեանց ալ գործակցիլ, և չստանալով երրորդ քրիստոնեայ տէրութեան ազդու ձեռնտուութիւնը։ Օրիի ձեռքով ցանուած ազգային ապահովութեան հետապնդութիւնը անպտուղ չէր մնացած, և անոր սերմերը բողբոջած էին, և Հայ խումբեր կազմուած էին զէնքի դիմելու և պատերազմներ մղելու հրոսակներու դէմ։ Արդէն յիշեցինք Աղուանից կաթողիկոս Եսայիի և Տփղիսի առաջնորդ Մինաս ռազմաշունչ դիմումները, որոնք հարիւր հազարով զինեալ Հայեր կը խոստանային Ռուսական բանակին նիզակակից (1931)։ Լեզգիններուն 1722-ին Գանձակի վրայ արշաւանքը, աւերածն ու կոտորածը, Հայոց շարժումին առաջին գրգիռը տուին, և Յովհաննէս Գուգարացին գլուխ կանգնեցաւ Ուտեացի և Գուգարացի խումբերուն, և Թարթար գետին մօտ Լեզգիներու դէմ ճակատելով, անոնք ետ դառնալու ստիպեց (ՉԱՄ. Գ. 784)։ Բայց այս չէր բաւեր երկրին խաղաղութեան, բոլոր յոյսը Պետրոս Մեծի հետ գալիք Ռուսական բանակին վրայ էր։ Վրացիք և Հայք շարժման մէջ էին, Վրացւոց կ՚առաջնորդէր Վախտանգ, Հայերուն կ՚առաջնորդէր Եսայի կաթողիկոս, որ 10,000 բանակի մը գլուխ կանգնած կը հրճուէր, համարելով նոր նորոգեալ զիշխանութիւն Հայոց (ՋԱԼ. 48). և Վախտանգը կը քաջալերէր թէ ահա հասեալ է ժամանակ փրկութեան քրիստոնէից (ՋԱԼ. 49)։ Բայց Չօլաքի դաշտին ցնծութիւնը շուտով կը ճնշուէր, երբոր կը լսէին թէ Պետրոս Կասպից կողմերը նուաճելէ ետքը ետ կը դառնար (ԼԷՕ. 311), Օսմանցոց հետ համաձայնութեան (§ 1932) հեռաւոր տեսակէտէտ յորդորուած։ Բայց անգամ մը որ ռազմիկ հոգին շարժուեր էր, Հայեր չկրցան շուտով հանդարտիլ։ Հին Սիւնիքի և Արցախի բնակիչներ ալ ոտին կանգնած, հրամանատարի մը պէտքը կը զգային, և Ստեփանոս Շահումեան Վրաց իշխանին դիմելով, անոր զօրագրուխներէն հայազգի Դաւիթը կը բերէր Ղափան 1722-ին, որ է նոյն ինքն հռչակաւոր դարձած Դաւիթ Բէգը, կամ Դաւիթ Սիւնին, կամ Դաւիթ Հալիձորեցին, որ բաւական տարիներ շարժման մէջ պահեց իսլամական գունդերը։ Դաւիթ գլուխ կանգնելով ըմբոստացած Հայերուն, և չ՚ունենալով մեծ ձեռնարկի միջոցներ, պարտաւորուած փոքր խումբերով պիտի նեղէր թշնամին, և այդ ձևին մէջ ցուցուց իր յաջողակութիւնը։ Իր առաջին ձեռնարկը կը սկսի 400 հոգիով, և այնչափով կ՚ընկճէ 16,000 հոգւոյ բազմութիւն մը տեղացի այլազգիներէն կազմուած, Պարսիկ հովանաւորութեան ներքև։ Դաւիթի աջակից և օգնական և Մխիթար Ղափանցին, որուն միացան և Փարսադան Հալիձորեցի մելիքը, և փեսան Աւետիք Հալիձորեցի քահանան, պահ մը դժկամակ ըլլալէն ետք, ինչպէս նաև Թորոս Չավընդուրեցին, Բայինտուր Ղափանցին, Ստեփանոս Շահումեանը, Պապն ու Պալին։ Ասոնցմէ իւրաքանչիւրը իր սեփական գուդով կիրճերու մէջ և սարերու վրայ յաջողութիւններ կը տանէին բազմաթիւ թշնամիներու վրայ իսկ ամէնուն հոգին ու հրամանատարը և ձեռնարկները կարգադրողը Դաւիթն էր, իր հեռատեսութեամբը, արթնութեամբը ու ժրութեամբը, և մանաւանդ հեղինակութեամբը ու կարգապահութեամբը նշանաւոր գլուխ մը։ Շատ նկարագրական է Տաթևի մելիք ուրացեալ և մատնիչ Դաւիթը ձերբակալելէ ետքը, 12 օր եկեղեցւոյ դուռը շարունակ կրկնել տալը. Լոյսն Լուսաւորչի հաւատուն, վրայ ուրացող մարդուն, և անկէ ետքը գլխատել տալը (ԼԷՕ. Բ. 366)։ Մենք մտադիր չենք այդ իրողութեանց բոլոր մանրամասնութիւնները պատմել, նպատակնիս է միայն ժամանակին կացութիւնը պատկերացնել։

« 1940. Անտոնեանք և Արծիւեան   |   1942. Մայրաթոռի Կացութիւն »
© Gratun.org