Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Աստուածատուր Ա. Համատանացի

1942. Մայրաթոռի Կացութիւն

Երբոր Հայաստանի հիւսիսկողմը կատարեալ ապստամբութեան ձև էր առած՝ Պարսկական թագաւորութեան տագնապին և դուրսէն խուժող հրոսակներուն պատճառով, և Վրաստան ու Աղուանք ու Սիւնիք, իրարու համամիտ, բայց ոչ իրարու ձեռնտու՝ գործեր կը կատարէին Պարսիկներու ձեռքը մնացած գաւառներու մէջ, Երեւան և Էջմիածին արդէն Օսմանեան արշաւանքին ենթարկուած էին։ Պարսիկները կը կասկածէին Աստուածատուր կաթողիկոսի վրայ թէ Ռուսներու հետ յարաբերութեան մէջ է. նամակ մըն ալ ձեռք անցուցած էին, Սիւնիքի և Աղուանքի Հայ գունդերուն ուղղուած, որուն համար զայն բանտարկեցին ալ, և հազիւ 4000 ոսկւոյ տուգանքով արձակեցին։ Աստուածատուր չնայելով այդ տառապանքներուն՝ չդադրեցաւ Հայոց շարժումը քաջալերել, և Ռուսական պաշտպանութիւնը հրաւիրելու հետամուտ ըլլալ։ Պարսիկներ Աստուածատուրը ստիպեցին յորդորել, որ դուրսի հրոսակները վանէ, իսկ տեղացիներու և Պարսիկներու չվնասէ. պարտաւորեցին նաև որ սոյն նպատակով Աղուանք և Վրաստան ալ երթայ։ Աստուածատուր գրեց ու գնաց, բայց իսկապէս Հայերը իրենց շարժումէն ետ կենալու չխրատեց։ Եթէ Աստուածատուր Պարսիկներուն կասկածեքի էր, Օսմանցիներուն ալ վստահելի չէր, որոնք այս պատճառով արգելեցին Հայերուն միւռոնօրհնէքի առթիւ Էջմիածին երթալ։ Յատուկ պաշտօնեայ մըն ալ 1723-ին Էջմիածին գալով յանդիմանած էր Աստուածատուրը, թէ Ռուսաց օգնելու բանակ կը պատրաստէ, և սպառնալիքներ ըրած։ Նոյն թուականէն սկսած էին Երեւանի նահանգին մէջ մղուած պատերազմները (§ 1941), և այն օրէն Աստուածատուր իր հանգիստը կորսնցուցած էր, և թափառական կը շրջէր նուազ վտանգաւոր կողմերը երթալով, կամ քաջալերութեան պէտք եղած տեղեր երևնալով։ Նա այլևս խոհականութեան հետևողը չէր (§ 1928), զի ոչևս խորհուրդներու շրջանն էր, և պարագաներ գործերը գահավիժած էին։ Երեւանի և Էջմիածինի Օսմանցիներէ գրաւումը տեղի ունեցաւ 1724 տարւոյն երկրորդ կէսին սկիզբները, և մեծ ցոյցերով տօնուեցաւ Կ. Պոլսոյ մէջ (ԺՈՒ. 331)։ Ասով աւելի ևս վտանգուեցաւ Աստուածատուրի դիրքը, որ հազիւ տարի մը ևս ապրեցաւ, միշտ երերեալ և տատանեալ կացութեան մէջ, ստէպ խուսափելով Մայրաթոռէն, տիրապետողներու կեղեքումներէն ազատելու համար, և մերթ հոն հանդիպելով անհրաժեշտ կարգադրութիւնները ընելու համար (ԶԱՄ. Բ. 43)։ Կը յիշուի թէ Սիմէոն վարդապետ Երևանեցի, Կ. Պոլսոյ նուիրակ (ՋԱՄ. 29), կաթողիկոսին անունով յաջողեցաւ Էջմիածինի աթոռին և չորս վանքերուն համարմուզաֆութեան, այսինքն ապահարկութեան հրովարտակ ստանալ սուլտան Ահմէտէան (ՋԱՄ. 241), բայց այսչափը չէր բաւեր հարստահարութիւնները խափանելու, և պատերազմի աղէտները արգելելու։ Աստուածատուր կաթողիկոսի մահը տեղի ունեցաւ Օշականի մէջ, պատահական արկածներով մը. զի 1725 հոկտեմբեր 10-ին, տանիքի մը վրայէն լուսինի խաւարումը դիտելու առթիւ յանկարծ գլխիվայր կը գլորի, և գլուխէն ծանրապէս վիրաւորուելով չորս ժամէն կը վախճանի։ Թշնամաբար տանիքէն վար մղուած ըլլալու կասկածը հիմնաւոր նկատուած չէ (ՉԱՄ. Գ. 801)։ Միայն քանի մը ամիս առաջ, մարտ 1-ին, վախճանած էր Մովսէս Ջուղայեցին ալ (ՏՅՈ. Բ. 50), որուն կաթողիկոսանալէ հրաժարելուն վրայ Աստուածատուր Համատանացին աթոռ էր բարձրացած (§ 1917)։ Մովսէս ալ բաւական նեղութիւն քաշուած էր Ջուղայի մէջ Աֆղաններու արշաւանքին պատճառով (§ 1930)։ Աստուածատուր թաղուեցաւ Ս. Հռիփսիմէի վկայարանին գաւիթը (ՋԱՄ. 28), իսկ Մովսէս իրեն վանքին եկեղեցւոյն հիւսիսային դրան սեմը (ՏՅՈ. Բ. 50)։

« 1941. Դաւիթ Բէգի Շարժումը   |   1943. Աթոռոյ Պարապութիւն »
© Gratun.org