Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Կարապետ Բ. Ուլնեցի

1946. Կարծիքին Հերքումը

Երեւանեցիին խորհրդածութիւնները քաղեցինք, անոր միտքը որոշակի բացատրած ըլլալու համար։ Նա կ՚ուզէ Մայրաթոռի գերիշխանութեան և գերագահութեան նախանձախնդիր երևեալ, և Կոլոտը իբր անոր դաւաճանած ցուցնել, Կ. Պոլսոյ աթոռին վրայ դարձնելով գերիշխանութեան ձևը, և կառավարութեան հետ ուղղակի յարաբերութեան մէջ գտնուելուն արտօնութիւնը։ Սակայն Երեւանեցին ինքն է, որ յարաբերութեանց կանոններուն թափանցած չէ, և շատ թեթևակի կերպով կը ճգնի Կոլոտի ձեռնարկը դատապարտել։ Նախընթաց ժամանակներու մէջ Էջմիածնայ աթոռը, օտար տիրապետութեան մը մէջ կը գտնուէր, և Օսմանեան հպատակ չէր, և իբրև օտար մը պատահական յարաբերութիւններ կրնար ունենալ Օսմանեան կառավարութեան հետ, Պարսկական տէրութենէն հաստատութիւն ստանալէ ետքը։ Սակայն Աստուածատուրի մահուան ատեն քաղաքական կացութիւնը տարբերած էր, Էջմիածին Օսմանեանց ձեռքըն անցեր էր, և Էջմիածինի գահակալը Օսմանեան հպատակ մը եղած էր, և այլևս Տաճկահպատակ Հայութեան մաս կը կազմէր։ Արդ նախապէս և սկիզբէն այս Հայութեան միակ և օրինաւոր գլուխ ճանչցուած էր Կ. Պոլսոյ պատրիարքը, և ինչ որ այդ Հայութեան կը պատկանէր, պէտք էր նոյն գլուխին միջնորդութեամբ հաղորդուէր կառավարութեան, և Էջմիածինի կաթողիկոսն ալ պէտք էր նոյն ձևին ենթարկուէր, ինչ ալ ըլլային ազգային ներքին շրջանակին մէջ կրօնական և եկեղեցական փոխադարձ յարաբերութիւնները։ Հակառակ ձև մը անհնար էր գործածել, բայց եթէ Տաճկահպատակ Հայութիւնը երկուքի բաժնելով, կամ Տաճկահպատակ Հայութեան պաշտօնական գլուխը ոչ ևս Կ. Պոլիսը՝ այլ Էջմիածինը ճանչնալով։ Կոլոտի բռնած ընթացքը բացարձակապէս պետական յարաբերութեանց պահանջն էր։ Երեւանեցին է, որ ամենևին անտեղեակ կը գտնուի որպիսութիւն պատուոյն և իշխանութեան, և ոչ թէ Կարապետը անգիտակ է, կամ Կոլոտը դաւաճան է։ Եթէ Երեւանեցին այդ բաներու անտեղեակ ըսելով՝ եղելութեան կողմէն արդարացնենք, սակայն կը դժուարանանք զայն արդարացնել, երբ քսութեան ձևերու ալ կը դիմէ, և Կարապետին ի վիճակէն Սըսայ, այսինքն պարզ ծննդեամբ Զէյթունցի ըլլալը կը յիշէ, զի այն նշանակութենէ զուրկ պարագայ մըն է, և ոչ երբեք Կարապետի Սսոյ միաբան կամ Սսոյ աթոռէն եպիսկոպոսացած ըլլալը կը ցուցնէ. ապա թէ ոչ յայտնապէս գրած կ՚ըլլայ զայդ, եթէ այնպէս եղած ըլլար։ Իբր քսութիւն կը նկատենք նաև Կարապետը յայնկուսացի կոչելը, լատինամիտ և կաթոլիկութեան հակամէտ ըսել ուզելով։ Կարապետի լատինամիտ ըլլալուն ոչ մի փաստ չկայ մէջտեղ, որչափ ալ հռոմէականք ըսեն, թէ գրեաց նամակ յարգութեան և հպատակութեան առ սրբազան պապն (ՓԱՓ. 934)։ Գրուած նամակը, նոյն իսկ հռոմէականներու ըսելովը, առաջարկ մըն էր միայն, որպէսզի պապը իրենները խրատէ, և բարձցի ի միջոյ կրճիմն երկպառակութեան ազգին, և մի՛ ևս ծփեսցին ի հանապազօրեայ աղմուկս (ՉԱՄ. Գ. 803)։ Այս դիմումը հպատակութենէ աւելի յանդիմանութիւն պէտք է ըսուի, ինչպէս եղած էր Աղեքսանդր Ջուղայեցիի նամակը (§ 1897)։ Իսկ յարգութիւն՝ ազնիւ զգացման նշանակ է միայն, որ հակառակորդի հետ ալ կրնայ գործածուիլ։ Այսու հանդերձ գրուած նամակին պատճէնը հրատարակուած չէ, տեղ մը գտնուիլն ալ յիշուած չէ, և անհիմն չենք սեպեր այն կարծիքը, որ կը պնդէ թէ թէպէտ առաջարկուեցաւ գրել, սակայն կաթողիկոսը չհամակերպելով իրեն եղած թելադրութիւններուն, զանց ըրաւ (01. ՕՐԱ. 131)։

« 1945. Սիմէոնի Կարծիքը   |   1947. Կարծիքին Շարժառիթը »
© Gratun.org