Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Կարապետ Բ. Ուլնեցի

1956. Շարժումին Վերջը

Դաւիթի յաջորդ նշանակուեցաւ Մխիթար, որ առաջ անոր տեղակալն ու սպարապետն էր, բայց Աւետիք Հալիձորեցի քահանային՝ պարզապէս Տէր-Աւետիք կոչուած զօրավարին նախանձը շարժուեցաւ, և ներքին գժտութեանց սերմեր բողբոջեցան Հալիձորի մէջ, որ տակաւին Օսմանեան բանակին դէմ կը դնէր։ Միւս տարին 1729-ին Օսմանեանք Հալիձորը պաշարեցին, և բերդապահներէն մաս մը Տէր-Աւետիքի գլխաւորութեամբ անձնատուր ըլլալու կողմն եղան, հակառակ Մխիթարի կարծիքին։ Երբոր Տէր-Աւետիք երկու ընկերով բանակցութեան գնաց։ Մխիթար փախաւ. և Հալիձոր դուռները բացաւ, բայց հակառակ եղած խոստումներու՝ կոտորածի և գերութեան մատնուեցաւ, իսկ Տէր-Աւետիք ազատ թողուեցաւ։ Մխիթար կրցաւ նորէն գունդ մը կազմել և բաւական նեղութիւն և վնաս հասցնել Օսմանեան բանակին 1729 տարւոյն մէջ, բայց երբ Խնձորեսքի բերդին մէջ ամրացած ձմեռնային հանդարտութիւնը կ՚անցնէր, իրեն դէմ ոխացած Հայեր, հրազէնով սպաննեցին զինքը, և գլուխը կտրելով Օսմանեանց հրամանատարին ընծայ տարին մինչև Թավրէզ։ Այս վատ սպանութիւնը տեղի ունեցաւ 1730 տարւոյ սկիզբները։ Այդպէս վերջացաւ Օրիին մտածած և Դաւթին կազմակերպած Հայկական շարումը, զի Մխիթարի յաջորդ չգտնուեցաւ, և Տէր-Աւետիք ալ արդէն Անկիւրիա քաշուած էր, անկէ ալ Հռոմ գացած կ՚ըսուի (ՉԱՄ. Գ. 800), ինչպէս ամէն փորձնաւոր եկեղեցականներ, իբրև ապաստանի քաղաք հոն կը դիմէին։ Հռոմ ալ դաւանափոխութեան անհրաժեշտ պայմանով դիւրին պաշտպանութիւն մը կը շնորհէր հեռաւոր Արևմուտքին մէջ։ Իսկ Մխիթարէ մնացած զինեալներ և անոնց գլխաւորներ քակտեցան ու ցրուեցան, ոմանք միւս Հայերու պէս կացութիւն համակերպեցան, ուրիշներ Պարսիկ ծառայութեան մտան, ոմանք ալ Յովհաննէս Գուգարացիին մօտ գացին, զոր շարժումին սկիզբը յիշեցինք (§ 1941), և որ տակաւին ամփոփ և խոհական կերպով իր դիրքը կը պահէր, առանց արկածալից գործերու ձեռնարկելու։ Ղափանի շարժումին ջնջուելուն հետ Շիրվանի շարժումն ալ կը վերջանար։ Շիրվանի հայ գունդն ալ 1726-ին յաջողեր էր նահանջի ստիպել Ղարաբաղ արշաւող Օսմանեան գունդը, բայց ասիկա Եսայի կաթողիկոս զօրավարին վերջին գործը կ՚ըլլար։ Օսմանցիներուն հետ համաձայնելով՝ Ռուսներուն ետ քաշուիլը, և վրայ հասնող Պետրոս Մեծին մահը, յուսաբեկ ըրին Շիրվանի շարժումին գլուխները (§ 1932), որոնք 1725 մարտ 10-ին տակաւին Պետրոս ձարին կը դիմէին, անոր մահը լսած չըլլալով (ԵԶՆ. 118)։ Եսայի հիասթափուած և յուսախաբուած ասպարեզէ քաշուեցաւ, և այլևս իր անունը գործի վրայ չլսուիր՝ թէպէտև կը յիշուին Ռուս պաշտօնատարներու ըրած դիմումները (ԵԶՆ. 432), որոնք շարունակեցին մինչև իր մահը 1728-ին, նոյն այն տարին որ Դաւիթ ալ մեռաւ։ Աւան Կարապետեան Ղարաբաղցի մելիքը գլուխ կեցաւ՝ տակաւին շարժումի հետևող գլխաւորներուն, որոնք խղբաշիները կը կոչուէին բայց բոլոր իր գործունէութիւնը Ռուսներէն օգնութիւն ստանալու ջանքին մէջ ամփոփուեցաւ, որուն բանագնացն էր իր եղբայր Թարխան մելիքը։ Սակայն Պետրոս Մեծի յաջորդները, Կատարինէ Ա. կայսրուհին 1725-ին և Պետրոս Բ. մանկահասակ կայսրը 1727-ին, անոր որ հոգին ունէին և ոչ ձիրքերը, որով անլսելի մնացին Հայերուն փափաքները ու առաջարկները, որոնք երկու տարի ետքն ալ 1730 մարտ 30-ին կը յայտարարէին, թէ 30,000 զինեալ Հայեր ցրուելու պարտաւորուած են, բայց պատրաստ են նորէն զինուիլ՝ եթէ Ռուսական բանակ մը առջևնին անցնի (ԵԶՆ. 447)։ Ղարաբաղի այդ կորովի Հայերուն առաջարկուած ամենամեծ օգնութիւնը, իրենց բնագաւառէն գաղթելն էր, որուն սակայն քիչեր համաձայնեցան։ Գլխաւորներէն քանիներ, ինչպէս Պետրոս Սարգիսեան և Եղիազար Խաչատուրեան Ռուսական բանակին ծառայութեան մտան, Հայ հեծեալներու յատուկ վաշտին մէջ, և վերջինս զօրավարի աստիճանի ալ բարձրացաւ Լազար Խրիստոֆորով անունով, Ռուսահայ զօրապետներու անդրանիկը (ԼԷՕ. 397)։ Աւան մելիքն ալ նոյն ճամբուն հետևեցաւ հինգ ընկերներով, և Իվան Կարապետով գնդապետ եղաւ, որով 1730 թուականը Ղարաբաղի մէջ ալ հայկական շարժումին վերջանալը տեսաւ (ԼԷՕ. 399), ինչպէս եղած էր Ղափանի մէջ Մխիթարի սպանութեամբը։ Այդ ամփոփ տեղեկութիւնները հարկ սեպեցինք քաղել, քանի որ ազգային եկեղեցւոյ պատմութեան տեսակէտէն միշտ անհրաժեշտ է աչքի առջև ունենալ Հայութեան ազգային կացութիւնը։ Վերջին դէպքերը տեղի ունեցաւ Կարապետ կաթողիկոսի մահուանէն ետքը Մայրաթոռոյ պապութեան միջոցին։

« 1955. Դաւիթ Բէգի Գործերը   |   1957. Կ. Պոլսոյ Գործեր »
© Gratun.org